اوراق بهادار چیست و چه انواعی دارد؟
سهام فقط یکی از انواع اوراق بهادار است. برای فهم درست بازار، باید بهجای اسم ابزارها از خودمان بپرسیم: «این ورقه دقیقاً چه حق مالیای به دارنده میدهد؟» در این درس چهار خانواده اصلی را با همین منطق از هم جدا میکنیم.
آیا هر اوراق بهاداری یعنی «سهام شرکت»؟
کدام عبارت دقیقتر است؟
اوراق بهادار یعنی چه؟
اوراق بهادار را میتوان یک ابزار مالی دانست که برای دارنده خود مجموعهای از حقوق مالی قابل انتقال ایجاد میکند. قانون بازار اوراق بهادار ایران نیز در تعریف این مفهوم، بر وجود حقوق مالی قابل نقلوانتقال تأکید دارد.
بنابراین مهمترین سؤال این نیست که «این ورقه اسمش چیست؟»؛ بلکه باید ببینیم دارنده آن چه حقی دارد: مالک بخشی از یک شرکت است؟ از ناشر طلب دارد؟ در یک سبد سرمایهگذاری شریک است؟ یا یک حق قراردادی وابسته به دارایی دیگری دارد؟
ترمینال تشخیص حق مالی
روی هر ابزار بزنید. هدف این نیست که اسمها را حفظ کنید؛ هدف این است که بتوانید از روی «حق اصلی دارنده» خانواده ابزار را تشخیص دهید.
سهام عادی: حق مالکیت
انواع اوراق بهادار را چگونه دستهبندی کنیم؟
مهمترین نمونه آن سهام است. دارنده سهم در مالکیت شرکت مشارکت دارد و بسته به نوع سهم، از حقوقی مانند مشارکت در منافع و بعضی حقوق شرکتی برخوردار میشود.
در این گروه، رابطه اصلی بر پایه تعهدات مالی ناشر تعریف میشود؛ یعنی دارنده ابزار معمولاً مالک شرکت نیست و حقوق او از شرایط انتشار و قرارداد آن ابزار میآید. در بازار ایران انواع صکوک و اسناد خزانه از نمونههای شناختهشدهاند.
با خرید واحد صندوق، سرمایه شما همراه منابع سایر سرمایهگذاران در یک سبد تحت مدیریت قرار میگیرد. شما مستقیماً مالک تکتک داراییهای داخل سبد به نسبت دلخواه خود نیستید؛ صاحب واحد سرمایهگذاری صندوق هستید.
ارزش این ابزارها به دارایی یا متغیر دیگری وابسته است. برای مثال، در اختیار معامله موضوع اصلی یک حق قراردادی درباره خرید یا فروش دارایی پایه در شرایط مشخص است.
مالکیت با طلبکاری یکی نیست
در اصل با یک حق مالکانه روبهرو هستید. ارزش سرمایهگذاری شما به وضعیت شرکت، سودآوری، انتظارات بازار و عوامل متعدد دیگر وابسته است.
رابطه شما بر حقوق و تعهدات مالی مندرج در شرایط انتشار استوار است؛ شما صرفاً بهدلیل داشتن آن اوراق، سهامدار شرکت نمیشوید.
حق شما مربوط به واحدهای صندوق و خالص ارزش داراییهای آن است؛ نه اینکه تکتک سهام و اوراق داخل صندوق مستقیماً به نام شما ثبت شود.
قبل از خرید هر ورقه بهادار چه چیزهایی را بفهمیم؟
مالکیت، طلب، مشارکت در یک سبد یا یک حق قراردادی؟ اگر این سؤال را جواب ندهید، ماهیت ابزار را هنوز نفهمیدهاید.
از تغییر قیمت، سود نقدی، جریانهای قراردادی، تغییر ارزش خالص داراییها یا سازوکار دیگری؟
بعضی ابزارها سررسید مشخص دارند و بعضی ندارند. وجود یا نبود سررسید روی نحوه تحلیل ابزار اثر میگذارد.
اعتبار ناشر، نوسان قیمت، نقدشوندگی، ساختار صندوق یا ویژگیهای قرارداد میتواند منبع ریسک باشد. هیچ برچسبی بهتنهایی جای تحلیل ریسک را نمیگیرد.
اگر اوراق بدهی یک شرکت را بخریم، چه میشویم؟
کدام برداشت درستتر است؟
اسم مشابه، حق مالی متفاوت
دو ابزار ممکن است هر دو در بازار سرمایه معامله شوند، اما حقوق و ریسک آنها کاملاً متفاوت باشد. خرید سهم، خرید واحد صندوق و خرید اوراق بدهی سه تصمیم یکسان نیستند؛ چون نوع ادعای مالی، منبع بازده و ترتیب دریافت وجوه در هرکدام متفاوت است.
به همین دلیل قبل از مقایسه بازدهها، باید بدانید واقعاً چه چیزی خریدهاید. بازده بدون شناخت ساختار حقوقی و مالی ابزار، تصویر ناقصی به شما میدهد.
چهار برداشت نادرست درباره اوراق بهادار
- «اوراق بهادار یعنی سهام»: سهام فقط یکی از خانوادههای مهم اوراق بهادار است.
- «اوراق باید کاغذی باشد»: ماهیت ورقه بهادار به حق مالی وابسته است، نه به وجود یک برگ فیزیکی در دست سرمایهگذار.
- «اوراق بدهی یعنی بدون ریسک»: نوع ریسک با سهام فرق میکند، اما اعتبار ناشر، نقدشوندگی و ساختار قرارداد همچنان مهماند.
- «واحد صندوق یعنی مالکیت مستقیم داراییهای صندوق»: سرمایهگذار صاحب واحد صندوق است و ارزش واحد به داراییها و بدهیهای صندوق وابسته است.
اگر فقط سه نکته یادت بماند
چند سؤال درباره اوراق بهادار
آیا سهم و ورقه بهادار یک معنی دارند؟
خیر. سهم یک نوع ورقه بهادار است. اوراق بدهی، واحدهای سرمایهگذاری صندوق و برخی ابزارهای مشتقه نیز میتوانند در قلمرو اوراق بهادار قرار بگیرند.
آیا همه اوراق بهادار سود دورهای پرداخت میکنند؟
خیر. منبع بازده به ساختار ابزار بستگی دارد. بعضی ابزارها جریانهای مالی قراردادی دارند، برخی ممکن است سود نقدی توزیع کنند و برخی عمدتاً از تغییر ارزش خود بازده ایجاد کنند.
آیا همه اوراق بهادار سررسید دارند؟
خیر. سهام عادی معمولاً سررسید مشخصی ندارد، درحالیکه بسیاری از اوراق تأمین مالی و قراردادهای مشتقه دارای سررسید یا تاریخهای مشخص هستند.
فرق سهم با واحد صندوق چیست؟
سهم بیانگر مشارکت در مالکیت یک شرکت است. واحد صندوق، سهم شما از یک نهاد سرمایهگذاری جمعی و ارزش خالص داراییهای آن را نمایندگی میکند.
۵ سؤال؛ انواع اوراق بهادار را تشخیص میدهی؟
برای هر سؤال یک گزینه را انتخاب کنید و در پایان «ثبت آزمون» را بزنید.